خرداد پر حادثه

نامه‌ای به چریک پیر اصلاحات، بهزاد نبوی

آقای نبوی سلام

راستش را بخواهید، درست نمی‌دانم چه باید بنویسم و اصلا نمی‌دانم چه می‌خواهم بنویسم. فقط می دانم در مقابل آنچه دیروز و دیشب خواندم و شاهد بودم نمی‌توانم سکوت کنم. دیروز بخشی از خاطراتتان در زندان ساواک که در سایت‌ها منتشر شده بود را خواندم. فهم و تجسم خط به خط و کلمه‌به ‌کلمه‌اش برای منی که یک روز از آن روزها را تجربه نکرده‌ام بسیار دشوار و باورنکردنی بود. داستان سیانور خوردن شما در زندان برای اینکه مجبور به اعتراف نشوید و اینکه ساعت‌ها با پای برهنه در سلولتان راه می‌رفتید تا کف پایتان پینه ببندد و تحمل شلاق‌های شکنجه‌گران برایتان راحت‌تر شود، برایم بسی غریب بود. به قصه‌ای می‌مانست. اما قصه نبود. حقیقت داشت. اتفاق افتاده بود. آن هم نه برای کسی که من نمی‌شناسم.

از دیروز که خاطراتتان را خوانده‌ام از خودم بارها پرسیده‌ام آرمانتان مگر چقدر مقدس و مهم بود که حاضر بودید به خاطر تحقق یافتنش از جان خود هم بگذرید و سیانور بخورید؟ از خودم پرسیدم چند نفر از مدعیان بی‌شمار امروز، آن روزها مثل شما آن‌چنان جان بر کف و فداکار، حاضر بودند جانشان را فدای آرمانشان کنند؟ راستش را بخواهید جواب روشنی برای سوالاتم نیافتم. جواب دیگران هم یا سکوت بود و یا سکوت!!

آقای نبوی عزیز

من عمرم کفاف به یاد آوردن روزهای شکنجه و اسارت شما در زندان ساواک را نمی‌دهد. یادم هم نمی آید حتی وقتی که انقلابی که شما حاضر بودید برای به وقوع پیوستنش از جانتان بگذرید، چگونه رخ داد. در این باره آموزگاری جز تاریخ، چه مکتوب و چه شفاهی نداشته‌ام..

اما آنچه دیشب با چشمان خودم دیدم، واقعی بود. نه کتاب بود و نه نقل سینه به سینه از بزرگتر‌ها بود و نه هنوز به تایخ پیوسته است. من با چشمان خودم، نگاه هوشیار و مضطرب و چهره نجیب شما را در بیدادگاهی که به دست سست عنصران و با چینشی چندش‌اور برپا شده بود دیدم. من با چشمان خودم دیدم که شما دستتان را زیر چانه‌ زده بودید و با حسرت و اندوهی عمیق گویی لحظه‌لحظه شکنجه‌های زندان ساواک را به یاد می‌آوردید و آن آرمانی که سال‌ها به خاطرش استقامت کرده بودید را بر باد رفته می‌دیدید. قطعا هم‌سنگران شما که در آن دادگاه حضور داشتند، بنا به تجربه زیسته مشترکی که با شما دارند، دردهای دلتان را از من جوان بهترمی‌فهمند. اما آقای نبوی! باور کنید برای من هم سخت بود که مردان بزرگ و نیک‌سرشت سرزمینم را در لباس مجرمین ببینم، در سکوتی غمگین، خیره شده به وقاحتی که پرده‌‌ها را مدت‌هاست دریده و بی‌افسار در حال تاختن است. نمی‌شد چهره معصوم و نجیب و نگاه نگرانتان را دید و ساکت نشست. نمی‌شد شما را آنچنان آرام و اندوهگین دید و نپرسید به کجا رسیده‌اند این مدعیان عدالت‌گستری و مهرورزی که مجرمان دادگاهشان عده‌ای انسان پاک و شریفند؟ به راستی چطور رویشان شد شما را در آن لباس بنشانند و با وقاحت تمام تصویرتان را به عنوان سردسته اغتشاشات پخش کنند؟ درمانده‌ام از این همه دریدگی و پرده‌دری.

گاهی برای احساس سنگینی بار بعضی لحظات، لازم نیست که عمری بر آدم بگذرد یا در وضعیتی مشابه قرار گرفته باشد. گاهی تنها یک نگاه یا یک جمله کفایت می‌کند که درد تا مغز استخوان آدم را بسوزاند. نگاه آرام، خسته، نگران و هوشیار شما در دادگاه دیشب از آن دست نگاه‌ها بود که آتش به دل می‌زد و حرف‌ها داشت و آن اعتراف دلنشین‌تان هم از آن جمله‌های تاریخ‌ساز، وقتی به جای اعتراف گفتید: «من به موسوی خیانت نمی‌کنم»! چه می‌توان گفت یا نوشت در برابر این جمله، جز اینکه انسان در برابر گوینده‌ دلیرش کلاه از سر بردارد؟ در کلاس درس شما هنوز که هنوز است نسل ما باید الفبای جسارت و شجاعت را بیاموزد مرد بزرگوار!


آقای نبوی مهربان و نجیب

می‌دانم چقدر سخت بود برایتان که آرام بنشینید و به آن صحنه‌پردازی مضحک بنگرید و دم بر نیاورید. این را هم خوب می‌دانم که بر دل همسر مهربان و صبورتان چه رفت وقتی پاره تنش را بعد از ۵۰ روز درمقابل دوربین‌های دادگاه دروغ دید. شرح عاشقانگی‌های پاک و مقدس شما و همسر عزیزتان و دیدن آن صحنه‌ها و تجسم اینکه چه بر دل آن زن بزرگوار رفت، حتی نفس کشیدن را هم برایم سخت می‌کند. شاید چون به درد مشابهی دچارم و در برابر این همه دریدگی و بی‌شرمی افسارگسیخته‌ای که گریبان نیک‌سیرتان کشورم را گرفته مستاصل و اندوهگینم. تجربه‌ام و آبدیدگی‌ام به قدر شما و همسر بزرگوارتان نیست. اما از خود شما و منش‌تان یاد گرفته‌ام که ناامیدی معصیت است. باور کنید گاهی پیدا کردن نقطه‌ای روشن در این روزها سخت می‌شود. دوستانم یا به زندان افتاده‌اند، یا مخفی‌اند و یا فرار کرده‌اند. دیگر انگار هیچ نقطه ثباتی نیست. در این همه تاریکی پی نور امیدی می‌گشتم که کمی از بار جدایی‌ها و دوری‌ها و درد این وقاحت‌ها کم کند. گفتگوی تلفنی‌ با همسر عزیزتان و پاسخ شنیدنی ایشان را دوباره خواندم و پاسخ همسرتان شد تنها نقطه امید در دلم. جمله ای که مخاطبش تک‌تک چهره‌های خسته دادگاه دیروز و دادگاه‌های مشابه روزهای آینده‌اند، چه آنان که اعتراف کردند، چه آنان که نکردند و فقط نظاره‌گر بودند: عزیزان!‌ ما هیچ جا بدون شما نمی‌رویم! همین پشت در اوین بهترین جاست! منتظرتان می‌مانیم تا بیایید.

مهم‌ترین حقوقی که زندانیان سیاسی از آن محروم هستند، کدام است؟

زندانیان سیاسی از حقوق بسیاری محروم‌اند. ولی اگر بخواهیم اولویت‌بندی کنیم، اولین حق برای یک زندانی سیاسی دسترسی به وکیل انتخابی است و در درجه بعد این که زندانی در محیط و فضایی باشد که جرات این را داشته باشد که نسبت به بازداشت خودسرانه‌اش اعتراض کند. اما دسترسی به وکیل مهم‌ترین حق است، آن هم نه در شرایطی که مرعوب شده باشند و بگویند ما به وکیل احتیاجی نداریم. ما با این قبیل پاسخ‌ها آشناییم. معمولا وقتی زندانیان تحت فشار هستند، به خانواده‌هایشان و دیگران اعلام می‌کنند که حال ما خوب است و به وکیل هم احتیاجی نداریم. چون به آنها این‌گونه القا شده است که اگر وکیل نداشته باشید، ما به آزادی شما کمک بیشتری خواهیم کرد، و در صورتی که وکیل بگیرید کارتان دشوار خواهد شد.

عدم حضور - و نه حتی حرف زدن یا دفاع کردن- وکیل به خصوص در فرایند تحقیقات، دست کسانی را که تحقیق می کنند، باز می‌گذارد تا بتوانند در شرایطی که هیچ شاهدی حضور ندارد، متهم را تحت فشار قرار دهند و ازش اقرار بگیرند. شاهدی که بعدا می‌تواند علیه شرایط و فرایند تحقیقات شکایت کند.

نبودن وکیل در مرحله تحقیقات دست کسانی را که تحقیق می‌کنند، باز می‌گذارد تا احتمالا متهم را کتک بزنند، تهدید کنند، از نظر روانی مرعوبش کنند و تحت انواع فشارها باعث شوند که زندانی طاقتش طاق شود و ببرد و تن بدهد به هر نوع پاسخی که می‌خواهند از زبانش بشنوند.

آیا بر اساس قوانین جمهوری اسلامی متهمان این حق را دارند که در تمام مراحل دادرسی وکیل را در کنار خود داشته باشند؟

بله! از چنین حقی برخوردار هستند. البته باید اشاره کنم که ما در این مورد با دو جور قانون مواجهیم. یکی قانونی است که بازمانده قوانین قبل از انقلاب است. آن قانون، به متهم این حق را می‌دهد که در همه مراحل تحقیقات وکیلش را در کنار خودش داشته باشد. منتهی در مرحله تحقیقات حتی در کشورهای دیگر هم همان‌طور که قبلا اشاره کردم، وکیل حق حرف زدن و دفاع ندارد، ولی حق حضور دارد. و حضور وکیل به این معنا خواهد بود که در فرایند تحقیقات قانون‌شکنی اتفاق نیفتد. وکیل به این ترتیب با حضورش مانع قانون‌شکنی و تحت فشار قرار گرفتن متهمش می‌شود. و سپس در پایان تحقیقات می‌تواند موارد تخلف از قانون را فهرست و در صورتی که حرف یا اعتراضی دارد مطرح کند.

اما از سویی دیگر ما با قانونی دیگر مواجهیم که مصوب مجلسی با اکثریت محافظه‌کار بود و به موجب یکی از مفاد آن، قاضی بنا بر صلاحدید خودش می‌تواند وکیل را در پرونده‌های امنیت ملی و عفت عمومی به مرحله تحقیقات راه ندهد. پس ما با دو قانون مواجهیم. مخالفان اغلب بر این قانون تازه‌تصویب تاکید می‌کنند و استناد می‌کنند به اجازه‌ای که به واسطه این قانون به قاضی داده شده، در حالی که ما همواره می‌توانیم به قانون اساسی‌مان استناد کنیم که اجازه تعیین و حضور وکیل را در همه مراحل دادرسی به متهم می‌دهد.

به این ترتیب پیامدهای پیروی از قانون دوم چه خواهد بود؟

پیامد استناد به این قانون این است که دست آنها را برای گرفتن اقرار از متهمان و درست کردن پرونده‌های قطور باز می گذارد و همه اینها در حالی انجام می‌گیرد که شاهدی حضور ندارد تا بگوید متهم تحت چه شرایطي این حرف‌ها را زده است.

بعد این پرونده به دادگاه فرستاده می‌شود و تازه اینجاست که به متهم اجازه می‌دهند که وکیل بگیرد. وکلا معمولا در چنین مرحله‌ای مواجه می‌شوند با یک پرونده سنگین و کاملا ساختگی که در بعضی موارد حتی از عهده دفاع از آن هم بر نمی‌آیند. و این درحالی است که اگر هم بگویند که من اظهارات موکلم را قبول ندارم و این اظهارات زیر فشار اخذ شده است، خودشان را متهم می‌کنند و حتی ممکن است امنیت حرفه‌ای‌شان به خطر بیفتد.

آیا وکلا برای قبول پرونده‌های سیاسی تحت فشار هستند؟

بله! همان‌طور که می‌بینید، تعدادی از همین وکلا که پرونده‌های این‌چنینی را قبول می‌کردند، امروز در زندان هستند. از طرف دیگر هم قوه قضاییه یک آیین دادرسی عمومی از تصویب گذراند که به موجب آن استقلال وکلا سلب می شود. بر اساس این قانون نه تنها استقلال نیم‌بند کانون وکلای دادگستری سلب می‌شود، بلکه استقلال خود وکلا هم برای این‌که بتوانند وکالت پرونده‌ای را انتخاب کنند، سلب می‌شود. به علاوه حق دفاع مردم هم از آنها سلب خواهد شد و در صورت تصویب این قانون دیگر آنها قادر نخواهند بود هر وکیلی را که می‌خواهند، انتخاب کنند. چون وکیل منتخب آنها هم ممکن است پرونده وکالتش لغو شده باشد، هم ممکن است تحت فشار و ترس اصلا نتواند وکلالت پرونده‌های خاصی را قبول کند، چون می‌داند در صورت قبول این‌گونه پرونده‌ها موقع تمدید اعتبار پرونده وکالتش با مشکل مواجه خواهد شد و بدین ترتيب او شغلش را از دست خواهد داد.

بر پایه این آیین‌نامه کانون وکلا می‌‌رود زیر کنترل قوه قضاییه. البته فعلا اعلام شده که اجرای این آیین‌نامه متوقف شده است، ولی به نظر می‌رسد این به دلیل فشارهای سازمان ملل متحد بوده و به این معنا نیست که برای ابد متوقف شده باشد و به هر شکلی ممکن است آن را دوباره به جریان بیندازند. در نهایت این حکم به این منجر خواهد شد که بتوانند از حضور وکلای خاصی بر سر پرونده‌های خاص ممانعت به عمل بیاورند.

آیا شرایط امروز زندانیان سیاسی با دیروز متفاوت است؟

ببینید، مراعات حقوق زندانیان سیاسی در سیستم‌های حقوقی دنیا اساسا ضروری است. به این معنا که باید با آنها متناسب با شان و حیثیت اجتماعی‌شان برخورد کرد و احتیاج به امکانات بیشتری دارند. ولی مساله ما این است که در قوانینمان متهم سیاسی را به رسمیت نشناخته‌ایم، در صورتی که عملا متهمان سیاسی داریم. اما اگر بخواهیم بگوییم که زندانیان سیاسی ایران امروز وضعیت بدتری نسبت به قبل دارند، نه! وضعیت زندانیان سیاسی همیشه بدتر بوده است. اما خب از طرفی دیگر طبیعی است که وقتی ما با یک چنین بحرانی مواجه می‌شویم و ناگهان این تعداد از افراد را بازداشت می‌کنند و مورد سوء ظن قرار می‌دهند و علاقه امنیتی خاصی هم در پی آن است که بگوید اینها همه‌شان از خارج دستور می‌گرفتند و وقتی ما با یک سناریوي از پیش تعریف‌شده مواجهیم، طبیعی است که محیط زندان هم شرایط سخت‌تری را بر آنها تحمیل کند؛ هم از نظر برخورد، هم از نظر امکانات رفاهی، غذایی، هم از نظر ارتباط با خانواده‌هایشان و... بنابراین در شرایط فعلی وضعیت زندانیان سیاسی حتی از چهار ماه پیش هم وخیم تر است، ولی یادمان باشد که اصولا وضعیت زندانیان سیاسی بدتر است.

- چهره‌های اکثر شرکت کنندگان، مایوس، افسرده و عصبانی به نظر می‌رسید؛ طوری که خبر از اتفاقات مهمی در پشت صحنه‌ی نمایش تنفیذ و شاید قبل از آغاز رسمی آن می‌داد.

- عکسهای این مراسم با تایید دفتر رهبری منتشر شده‌اند و بسیاری از مطبوعات نتوانستند عکاس یا خبرنگار مستقلی را برای حضور در مراسم تنفیذ اعزام کنند.

- غایبان بزرگ نمایش تنفیذ: هاشمی رفسنجانی، سید محمد خاتمی، میرحسین موسوی، مهدی کروبی، سید حسن خمینی، ناطق نوری

- هیچکس از خانواده‌ی امام هم در این مراسم حضور نداشت.

- هیچ‌یک از نمایندگان اقلیت مجلس نیز در این مراسم دیده نشدند

- اعضای سرشناس مجلس خبرگان که ظاهرا در جلسه تنفیذ حاضر نبودند: ابراهیم امینی، جوادی آملی، واعظ طبسی، رضا استادی، هاشم‌زاده هریسی، حسن روحانی، دری نجف‌آبادی، دستغیب، علی رازینی، طاهری خرم‌آبادی

- چهره‌های سیاسی و اجتماعی که در تصاویر صداوسیما دیده نشدند: عارف، مسجدجامعی، باهنر، احمد توکلی، افروغ، علی مطهری، صفار هرندی، پورمحمدی، محمدباقر قالیباف،

- آنها که می‌توانستند نروند و رفتند: هاشمی شاهرودی، علی لاریجانی، محسن رضایی، عبدالله جاسبی، دانش جعفری، نهاوندیان (اتاق بازرگانی) و ...

- از جمله شخصیت‌های لشکری و کشوری حاضر در مراسم تنفیذ: افشین قطبی، واحدی (مجری صبح بخیر ایران)، احمد نجفی (بازیگر)، محمد مایلی کهن، حسین رضازاده

- هنرمندانی همچون جهانگیر الماسی، محمدرضا شریفی نیا، مجید مظفری و احمدرضا معتمدی در مراسم تنفیذ دولت کودتا همنشین چهره‌هایی نظیر شمقدری، شورجه و سلحشور شدند.

- ایرنا ادعا کرده که کواکبیان و تابش، از نمایندگان اصلاح طلب، هم در این جلسه حضور داشته‌اند. آنها هنوز تکذیب نکرده‌اند